Jul 19, 2016

भिक्षा माग्ने ( निषेध ) ऐन - २०१८ को समिक्षा

बाटोमा हिड्दा होस् या मन्दिरमा जाँदा भिक्षा माग्नेको भिड सर्ब साधारणको भन्दा बढी हुन्छ | झन् रत्नपार्क, बंगलामुखी, बौद्ध, स्वयम्भु, पशुपतिनाथ जस्ता पर्यटकको भिड लाग्ने क्षेत्रमा माग्नेको त जमातनै लागेको हुन्छ | बृद्ध बृद्धा, अशक्त देखि लिएर, हेर्दा सध्य देखिने पनि माग्नेको लाइनमा हुन्छन | झन् त्यसमाथि बच्चाहरुको त कुरा नै नगरौ पछी लगेर हैरानै गर्छन् | कहिले काही त हो दया माया लागेर आफु संग भएको अवस्थामा दिइन्छ तर सधै त्यहि अवस्था पनि त हुँदैन | माग्नेलाई नदिउ भने ठुलो मान्छे भाको भन्ने डर, दिउ भने पनि के मैले पैसा दिएको मान्छे साच्चै दुखि होला त ! के मैले दिएको पैसाले यसको काम बन्छ भन्ने अर्को आशंका | माग्नेको यस्तो सम्मको बिग्बिकी बढेको छ कि मानौं उनीहरुले यसलाई पेशानै बनाएको होस् | बच्चा माग्नेहरुको पनि त्यस्तै तेवर उनीहरुको माग्ने रेट नै पाँच रुपैयाँ , त्यो भन्दा त कम लिनै मान्दैनन

झन् बौद्ध, अनि रत्नपार्क क्षेत्र तिर हेर्नु पर्छ बच्चा माग्नेहरुको अवस्था हेर्दा पनि दयनीय देखिन्छ जुन कुरा सामान्य रुपमा हेर्दा पनि असहय हुन्छ तर पनि हेर्नु पर्ने बाध्यता हुन्छ | उनीहरु असल पीडक हुन् कि माग्ने पेशाको धन्दा गरेका हुन् त्यो कुराको पनि त निर्क्यौल हुनु पर्यो | यतिकै त दिन पनि गारो हुन्छ, मिहिनेतको कामको धनको पनि त सदुपयोग गर्नु पर्ने हुन्छ | माग्नको लागि साना साना नानीहरुलाई टन्टलापुर घाममा सुताएर बाटोमा लडाई राखेका हुन्छन् ता कि त्यो दृश्य देखेर कसैले भिक्षा दिउन भनेर | तर बिभिन्न संचार जगतमा सम्प्रेषण हुने खबरले के दर्शाउछन् भने कति पए ठाउमा माग्ने धन्दा चलाउनको लागि बच्चाहरु चोरेर ल्याउने गर्छन्, कि त भाडामा मागेर ल्याउने गर्छन अनि उनीहरुलाई निन्द्राको दबाई दिएर दिनभरी घाममा लडाई दिन्छन | आखिर यी खबरलाई बिस्वाश नगरौ पनि कसरी के एउटा आमाले आफ्नो बच्चालाई यस्तो दुख दिएर यस्तो तुच्छ काम गर्न सक्छिन् त ? जस्तो सुकै गारो किन नहोस एउटा आमाले जहिले पनि जस्तो हालतमा पनि दुइछाक टार्नको लागि बरु आफु बेचिन तयार हुन्छिन तर यसरी यस्तो क्रुर व्यवहार भने पक्कै गर्न सक्दैनन् | ती बच्चा हरुको हालत देख्दा "बाल अधिकार " अनि "मानब अधिकार" को कुरा त यतिकै बिलाएर जान्छ |

नेपालको कानुनी इतिहास पल्टाएर एकचोटी हेर्ने हो भने राजा महेन्द्रको पालामानै बाल बच्चाहरुको हकको हनन नहोस्, उनीहरुलाई माग्ने पेशमा सामिल गराउन नपाइने भनेर कडा ऐनको व्यवस्था गरिएको रहेछ | तर निरन्तरको सत्ता परिवर्तन अनि राजनीतिक अस्थिरताका कारण यस्तो किसिमको ऐन पनि बनेको छ है बाल  अधिकारको हनन हुन नदिन भन्ने कुरा सायद बिरलै कसैलाई थाहा होला | या त ध्यान दिन जरुरी नठानेको पनि हुन् सक्छ | किनभने राजा महेन्द्रको पालामा बनेको भिक्षा माग्ने ( निषेध ) ऐन – २०१८  सम्बन्धि यस ऐन “नेपाल कानुन संसोधन ऐन -२०६३” अनुसार केहि परिबर्तन गर्नु पर्ने शब्दावली मात्र परिवर्तन गरिएको पाइन्छ तर नियमको संसोधन भने गरिएको पाइदैन |

सर्बसाधारण जनताको सदाचार र नैतिकता कायम राख्न भिक्षा माग्ने कामलाई निषेध गर्नु पर्छ भन्ने मान्यता अनुरुप तत्कालिन समयमा बनेको “नेपालको संबिधानको धारा -९३” अनुसार यस ऐनको व्यवस्था गरिएको छ | यस ऐन अनुसार १६ बर्ष भन्दा मुनिको बाल बालिकालाई माग्ने पेशामा उसको अभिभावकले लगाउन नपाइने नियम बनाएको देखिन्छ | यदि कसैले यस्तो गरेको पाइएको खण्डमा कडा दण्ड सजाय  ब्यवस्थ गरिएको छ | नेपाल सरकार बादी भएर हेर्ने यस मुद्दामा यदि कसैले यस्तो गर्न लगाएको खण्डमा निजलाई फौजदरि अभियोग लाग्ने छ | भिक्षा माग्ने ( निषेध ) ऐन – २०१८ को अनुसार दफा ३ भिक्षा माग्ने प्रथामा प्रतिबन्ध अन्तर्गत उपदफा १ अनुसार कुनै केटाकेटीलाई अभिभावकले कुनै सडक, गल्लि, घर वा कुनै ठाउमा नाच्न, गाउन, खेल्न वा कुनै बस्तु बिक्रि गर्ने निहुँ गरी वा नगर्ने हिसाबले भिक्षा माग्न लगाएमा वा लिएमा, त्यस कामको लागि प्रोत्साहन गरेमा निजलाई कारबाही गरी जिल्ला न्यायाधीशको आदेश बाट रु. ७५ रुपैया सम्म जरिवाना वा तीन महिनासम्मको कैद वा दुवै हुने व्यवस्था गरिएको छ | त्यस्तै गरेर यसै दफाको उपदफा २ अनुसार अभिभावक बाहेक अरु कसैले केटाकेटीको प्रयोग गरेर भिक्षा माग्न लगाएमा वा लिएमा , त्यस कामको लागि प्रोत्साहन गरेमा पनि निजलाई कानुनी कारबाहीको लागि जिल्ला न्यायाधिशको आदेश बाट रु. ७५ रुपैया सम्म जरिवाना वा तीन महिनासम्मको कैद वा दुवै हुने व्यवस्था गरिएको छ |

माथि उल्लेख गरेका दफा ३ को उपदफा १ र २ मा बल अधिकार हनन हुन नदिनको लागि बनाईएको नियम, त्यस्तै गरेर सोहि दफाको उपदफा ३ मा भने पूर्ण रुपमा भिक्षा माग्ने प्रवृतिलाई निरुत्साहित गर्नको लागि नियम बनाइएको छ | जस अनुसार कुनै वयस्क व्यक्तिले पनि सडक, गल्लि, घर मा गई भिक्षा मागेमा वा लिएमा, आफुलाई भिक्षा दिन दुरुत्साहन गरेमा निजलाई पनि नेपाल सरकारको कानुन बमोजिम जिल्ला न्यायाधिशको आदेश अनुसार रु. ७५ रुपैया सम्म जरिवाना वा तीन महिनासम्मको कैद वा दुवै हुने व्यवस्था गरिएको छ |

यस्तो किसिमको प्रवृतिलाई निरुत्साहित गर्नको लागि नेपाल सरकारले दफा ४ कसुरदारलाई पक्राउ गर्न र हिरासतमा राख्ने अधिकार को उपदफा १ अनुसार कुनै व्यक्तिले यस ऐन अनुसार कसुर गर्ने काम गरेको छ भन्ने प्रहरी कर्मचारीलाई शंका लागेमा त्यस्तो व्यक्तिको नाम, बसोबास गर्ने ठाउको ठेगाना पत्ता नलागेको खण्डमा निजलाई प्रहरी कर्मचारीले बिना वारेन्ट पक्राउ गर्न सक्नेछन र त्यस्तो पक्राउ परेको व्यक्तिलाई बाटोको म्याद बाहेक २४ घण्टा भित्र कानुनी कारबाहीको लागि अदालतमा बुझाई दिनु पर्छ | त्यसै गरेर उपदफा २ अनुसार कसैले कुनै व्यक्तिले यस ऐन अनुसार कसुर गरेको छ भनि शंका लागेमा निजलाई बिना वारेन्ट प्रहरी कार्यालयमा लगेर बुझाउन सक्नेछन र प्रहरी कर्मचारीले पनि उपदफा (१) मा उल्लेख गरे अनुरुप काम कारबाही चलाउनु पर्नेछ |

धार्मिक संस्कार अनुसार कुनै चाड पर्वमा भिक्षा मागिएको छ भने यी कुराहरु यस नियम अनुसार पर्दैनन | यस नियमलाई बनाउने अधिकार नेपाल सरकारलाई मात्र छ | यसरी माग्ने प्रथा भनौ या यस कुरालाई आफ्नो पेशा बनाई राखेका व्यक्तिलाई निरुत्साहित गर्नको लागि कडा नियमको व्यवस्था गरिएको छ भने कार्यवयनको पक्ष जहिले फितलो देखिन्छ | महेन्द्र सरकारको पालामा बनेको यो नियममा त्यस बेलाको समय अनुसार रु. ७५ जरिवानाको व्यवस्था गरिएको थियो भने त्यो कुरालाई अहिले संसोधन गर्नु पर्ने देइखिन्छ किनकि अहिले त्यो कुरा सान्दर्भिक देखिदैन | यदि यो ऐनलाई कडा रुपमा लागु गर्न सकेको भए अहिले माग्नेहरुको भिड देखिंदैन थियो होला | सध्य देखिने व्यक्तिहरु पनि माग्ने पेशामा भन्दा आफ्नो क्षमताले गर्न सक्ने काम गर्थे होला जुन देशको आर्थिक बिकासको लागि टेवा हुन सक्थियो |

Jun 12, 2016

कर्कश पात्र संगको भेट

मोटो जिउडाल, गोरो वर्ण को एकजना अधबैसे महिला हेर्दा धनाढ्य परिवारकै देखिन्थिन | आफ्नो केहि समस्याहरु सहित  झारफुक गर्नको लागि पालो कुर्दै बसी राखेकी थिइन् | हुन त्  झारफुक गर्ने केन्द्रमा आफ्नो समस्या लिएर जाने मान्छे थुप्रै थिए तर उनी भने अरु मान्छे भन्दा भिन्न थिइन् र मेरो नजरमा मात्र होइन सबैको नजरमा उनि फरक देखिन्थिन् | उनको बोलीको प्रभाव सबैमा देखिएको थियो सायद त्यहि भएर होला उनि मेरो लेखको आज "बिशेष पात्र" बन्न पुगिन् | उनको समस्या उनको शरीर अनि बिरामी हुनु सम्म मात्र थिएन, व्यापार अनि पारिवारिक समस्याहरुको जालो थियो | उनि त्यहाँ यसरी प्रस्तुत भइन् की उनको परिवारको गोप्य हुनु पर्ने कुरा पनि छाता छुल्ल भइ दिए | सायद यस्तै कुराले गर्दा मलाई उनको स्वभाब शब्दमा वर्णन गर्न मन लाग्यो |

भगवान् अनि झारफुक गर्ने ती बैद्य ( ललितपुरकै प्रतिष्ठित बैद्य परिवाको ) प्रति उनको एकदमै बिश्वास  रहेछ | बेला बेलामा कुरा गर्दा विभिन्न देवी देवताका नाम लिने गर्थिन आफ्नो भलो होस् भनेर | आफ्नो अनि आफ्नो छोरीको राम्रो गराई दिनु पर्यो भनेर गुर्ज्यु संग बेला बेलामा भनि रहन्थिन् | उनलाई मात्र हेर्न आधा घण्टा लाग्यो अनि के कुरा भयो र मैले एउटा पात्र पाए जस्तै लाग्यो | अब कुरा यस्तो छ कि यहाँ भलो संगै अरु व्यक्ति प्रति दोष प्रकट पनि भइरहेको थियो | कुरा हो उनको छोरी को | राणा परिवारकी रहिछिन् उनी, आधा घन्टाको उनको गनगनले थाहा पाई हालियो | उनको परिवारले छोरीलाई धेरै सुख संग पालन पोषण गरेर हुर्काएको रहेछ | हुन त  राणा परिवारको धनी नै होला !  उनले भन्दै थिइन  उनको छोरीलाई हिराको हार लगाएर हुर्काएकी रे , केहि काम गर्नु पर्दैन थियो रे अहिले बिहे पछी भात पकाउनु पर्यो अनि भाण्डा माझ्नु पर्यो भन्दै गुनासो पोख्दै थिई |

उनको कुरा सुन्दा उसको छोरीको बिहेको उनलाई चित्त बुझेको जस्तो लाग्दैन | खै बिहे पनि कसरी भयो भन्नु ? एम्.ए गरेकी छिन् रे उनको छोरीले माग्न आएको एक महिना भित्र रित पुर्याएरनै बिहे भएको रे | तर उनलाई चित्त नबुझेको कुरा बुझ्न सकिएन | एकजना सन्तान पनि भैसकेको रहेछ उनको छोरीको तर ज्वाई अनि उनको परिवारलाई भने मन पराउदिन रहिछ | उनि भन्दै थिइन् बिहे गरे देखि छोरीको अनुहारमा कहिले मुस्कान देखिनन् रे जहिले पनि रुन्छिन रे | हुनत आमाको मन न त हो छोरी प्रति संधै माया राख्छिन् | छोरीको आँखामा कसरी आँशु देख्न सक्थिन  र | तर उनको बोलीको शैली हेर्दा यस्तो लाग्थियो उनलाई उसको छोरी प्रति अन्धो माया  अनि आफु धनाढ्य हुनुमा धेरैनै घमण्ड थियो | जसले गर्दा उनमा कुटुम्ब प्रति नकारात्मक भावना पैदा गराई दिन्थियो  |

बस् मैले यहाँ के प्रसंग जोड्न खोजेको हो भने , एउटा महिला भएर अर्को महिलाको सुख शान्तिको लागि कसरी अर्को तेश्रो महिला प्रति सङ्का अनि रिसिपिको भावना राख्दछ | भन्नलाई भन्ने गरिन्छ घर सपार्नु अनि बिगार्नुमा एउटी महिलाको ठुलो हात हुने गर्दछ | यस्तो सामाजिक सोचाई बाट बनेको हाम्रो संरचनामा महिलामा व्यवस्थापन गर्ने क्षमता हुनु पर्दछ र उनले अग्रणी भूमिका खेल्नु पर्दछ | तर हुन्छ त के भन्दा महिलानै महिलाको दुखको कारण बनि दिन्छ | हुन त पितृसत्ताले जकडिएको हाम्रो सामाज, त्यसमाथि पनि पुरुष जहिले सहि अनि महिला जहिले पनि गलत हुन्छन भन्ने संकीर्ण सोचाई बाट ग्रसित हामी महिला जहिले पनि आफ्नो दुश्मन महिलानै ठान्ने गर्दछ | यस्तै ति कर्कश पात्र पनि आफ्नो छोरीले  दुख पाउनुको दोष जेठानीहरुलाई लगाउदै थिइन्  | जेठाजु हरु  हेर्दा त् त्यस्ता छैनन् , जेठानी हरुनै मिलेर मेरो छोरीलाई दुख दिन्छन | भन्न् त मेरो छोरीले दुख बिसाउदैन तर म सबै कुरा बुझ्छु | त्यहि भएर छोरीलाई घर पठाउने उनको मन नै छैन रे | उनको इच्छा थियो उनीहरुको सम्बन्धनै बिच्छेद गर्न पाए देखि राम्रो हुन्थियो | तर के गर्नु मेरो छोरीले मेरो कुरा नै सुन्दैन | पहिला त त्यस्ती थिइन् मेरो छोरी गुर्ज्यु, झारफुक गरेर मेरो छोरीले मेरो कुरा सुन्ने बनाई दिनु पर्यो |

उनको कुरा सुन्दा त मलाई यस्तो लाग्यो उसको छोरीको दुखको कारण उनीनै हुन् | एम. ए गरेकी उनको छोरीमा के गर्दा ठिक हुन्छ र के गर्दा गलत हुन्छ भन्ने कुराको राम्रो संग ज्ञान हुनु पर्दछ | त्यहि भएर पनि होला उनको घरको बारेमा नराम्रो कुरा गर्दा आफ्नी आमाको कुरा नसुन्ने भएकी | आफ्नो श्रीमान अनि परिवार प्रतिको लगाबले गर्दा होला आमाका ति तिखर वाणी सुन्ने इच्छा नभएको तर उनको आमाको मन भन्ने अर्कै छ | एकातर्फी सुनेको कुराले यसरी मैले आफ्नो तर्क दिंदा म गलत पनि हुन सक्छु, तर एउटा मात्र के कुरा भन्न चाहन्छु भने एउटा महिला भइसके पछी अर्को महिला प्रति सकारात्मक सोच राखौ र संधै सहयोगी भावना मनमा राखौं | यसै त हाम्रो समाजमा महिला पिछडीएको छ, हामीले नै आफु उकास्ने बाटोमा नलागे आखिर कसले लगाई दिन्छ र ? जुन पितृसत्ताको सोच महिलामा ज्यादा हावी हुने गर्दछ त्यस्तो सोचाइलाई हामीले प्रह्रस्था गर्न सक्नु पर्दछ | अनि मात्र हामीलाई जकड़ीने जालो बाटो उन्मुक्ति पाउछौ |

May 3, 2016

उत्तरको खोजीमा अपूर्ण लेख

सभ्यता र परम्परा संग जोडिएको हाम्रो संस्कृतिले शब्दको चयन गर्दछ र त्यो भाषाको रुपमा परिणत हुँदछ, अनि परिभाषित पनि गरिन्छ | त्यस्तै समाजमा महिला र पुरुषभन्ने शब्दको जन्म भयो | मानिसको रुपमा जन्म भएता पनि जैविक विविधताले गर्दा महिला र पुरुषको नामकरण गरियो | सृष्टि संचालनको लागि प्राकृतिक रुपमा विविधता भएको कारणले दुवै एक अर्काका परि पुरक बन्न पुगे | यसरीनै सृष्टिको सृजना भयो र निरन्तरता पाइराख्यो | यस्तै स्वभाविक गुणका कारण सामाजिक रहन सहन संचालनको गर्नको लागि कामको बांडफांड भयो | महिलाले गर्ने भनेर निश्चित काम अनि पुरुषले गर्ने भनेर निश्चित कामको विभाजन भयो | यसरी लैंगिकता भन्ने शब्दको जन्म भयो जसमा महिला अनि पुरुषले मात्र स्थान पाएको छ | तर यसै बीच समाजमा भएको अर्को प्राकृतिक सत्यको बारेमा समाजले परिभाषित गर्न भने हच्किएको छ | तेश्रो लिंगी भनौ या परालिंगी, समलिंगी अनि दुइलिंगी, समाजले कहिले पनि उनीहरुको अस्तित्वको बारेमा पर्दामा उतार्न चाहेनन् | किनभने उनीहरु सभ्य समाज निर्माता भनौदाहरुले परिभाषित गरेको भन्दा भिन्न गुण भएका थिए | समाजका विशिष्ट अहोदामा बसेकाहरु उनीहरुलाई स्वीकार गर्न नचाहँदा कैयौ वर्ष अन्धकारमा तड्पिनु पर्यो | समाजले परिभाषित नगरेको हुँदा आफ्नो छुट्टै पहिचानको बारेमा उनीहरु पनि बोल्न सकेनन्, यसरी इतिहासको एउटा अध्याय समाप्त भयो |

सामाजिक इतिहासले जस्तो सुकै परिभाषा अनि वर्णन गरेको भएता पनि धार्मिक ग्रन्थ अनि त्यसको पृष्ठ पल्टाउने जमर्को गर्यों भने उनीहरुको अस्तित्वको झल्को पाउन सकिन्छ | हाम्रो पूर्वीय दर्शनमा उनीहरुलाई किन्नर, किन्नरीको रुपमा परिचित गराएको पाइन्छ | “महाभारतएक ऐतिहासिक धार्मिक ग्रन्थमा समेत श्रीखंडीपात्रको रुपमा एक किन्नरको अस्तित्व अनि भूमिकाको बारेमा प्रष्ट रुपमा वर्णन गरिएको छ | हिन्दु अनि मुस्लिम बंशावली हेर्ने हो भने किन्नर लाई महारानीहरुको कक्ष अंत:पुरअनि हरममा सुरक्षा कर्मिको रुपमा तैनाथ गरिने इतिहास समेत पाइन्छ | यसरी इतिहासलाई पल्टाएर हेर्ने हो भने किन्नरको स्थान त्यो समयमा अहिलेको भन्दा धेरै विशिष्टको पाइने गरेको छ | उनीहरुको अस्तित्वलाई स्वीकारिएको अवस्था छ | तर किन अहिलेको आधुनिक समाजमा भने उनीहरु पुन: आफ्नो अस्तित्वको परिभाषा अनि चिनारीको लागि संघर्ष गर्न परि रहेको छ | समाजको एउटा पाटोले अस्तित्व स्वीकार गरिएको छ भने अर्को पाटोमा भने किन भौतारिनु पर्यो ? आखिर के कुरा उनीहरुको बाधक बन्न पुगे त् ? किन उनीहरुको चिनारी समाजको एउटा अन्धराकर कुनामा लुक्न पुगे ? यसको उत्तर भने खोज्नु आवस्यक छ |

Jan 6, 2016

लैङ्गिकताका आधारमा हुने महिला हिंसाका रुप

यहि नोवेम्बेर २५ तारिख देखि लैङ्गिकता का आधारित भएर हुने महिला हिंसाको बिरुद्धमा १६ दिने अभियान चालिएको थियो | लैङ्गिकताका आधारमा महिला माथि हुने हरेक किसिमको भेदभाव अनि हिंसाको अन्त्यका लागि यो अभियान चालिएको थियो | तर के प्रत्यक बर्ष यस्तो अभियान चालिंदैमा यस्तो किसिमको हुने हिंसाको अन्त्य हुन्छ त ? पक्कै पनि हुँदैन, यो त केवल समाजलाई झक झाकाउने बाटो मात्र हो | हुन त नेपाल सरकार ले विभिन्न सामाजिक संस्थाहरु संग आबद्ध रहेर यस्तो मुद्दाहरु को बारेमा जन चेतना फैलाउने काम त गरी राखेका छन् | तर पनि लैङ्गिकता मा आधारित रहेर हुने महिला हिंसाको अन्त्य भने हुन सकेको छैन | यसको कारण पहिल्याउन पनि जरुरी देखिन्छ | विभिन्न कार्यक्रमको तर्जुमा हुनु अनि त्यसको अग्रसरताको लागि दिनरात खटिनु, यसमा हामीले सोच्नु पर्ने नै देखिन्छ आखिर किन सकारात्मक हुन सकी राखेको छैन त ? यसको मूल कारण के हो त ? हामीले सोच्नु जरुरी छ | हामीले हाम्रो समाज अनि भूगोललाई नबुझिकन बनाईएको कुनै पनि नीति नियम अनि तर्जुमाले काम गर्ने छैन | हाम्रो समाजमा जरा गाडेर बसेको हाम्रो परम्परा अनि सोचाई एउटा कारक तत्वको रुपमा लिन सक्छौ | जब सम्म ति कारक तत्व को जरा उखेल्ने काम हुँदैन तब सम्म यस्तो किसिमको हिंसाको अवशेष विभिन्न रुपमा देखा परिनै रहन्छ |
लैङ्गिकता का आधारमा हुने हिंसा भनेको लैङ्गिक पहिचानसंग जोडेर हुने कुनै पनि किसिमको हिंसालाई बुझ्न सकिन्छ | यसरी हुने हिंसामा महिला, पुरुष जो पनि हुन सक्छन् | यहाँ हाम्रो समाजले गरेको लैङ्गिक बिभाजनमा; पहिचान, कामको विभाजन, भेषभुषा, आचरण, स्वभाव आदि इत्यादी पर्दछन भने यसै अनुरुप कार्य संचालन हुन्छ | यसरी विभाजित कार्यले त्यस्तै किसिमको मनोवृति, संस्कार, परम्परा, रिति थिति अनि वर्गको निर्माण हुन्छ | सामाजिक संरचनालाई संचालन गर्नको लागि त्यहाँ कुनै किसिमको विभेद अनि बिरोधको आभाष गरिंदैन | समाज यसरीनै चलिआएको छ र हामीले पनि यसरीनै संचालन गर्नु पर्छ भन्ने मान्यताको विकास भएको हुँदा परिबर्तनको झिल्का सजिलै संग कोर्न सकिंदैन | आर्थिक गतिबिधि संगै सरुवात भएको लिङ्ग भेद अनि त्यसले गाडेको जराले गर्दा महिला हिंसाको सुरुवात भएको देखिन्छ | पुरातनबादी अनि पितृसत्तात्मक सोचको अभिबृदीले यस्तो हिंसाले प्रसय पाएको छ | यो त भयो समाजमा देखिएका लैङ्गिकतामा आधारित हुने महिला हिंसाको पृष्ठभुमि | समाज यस्तो जटिल अवस्थामा पुगिसक्यो कि त्यहाँ अब हिंसाको कुरा आउदा महिला शब्द पर्यायवाची भइ सकेको छ | अनुसन्धानको आँकडा हेर्दा पनि महिला भएकै हिसाबले हिंसा खेप्नु परेको छ | अब यदि समाजमा कुनै पुरुषमाथि हिंसा हुन गयो भने पनि त्यो गौण अनि उपहासको पात्र बन्न पुग्छ | महिला हिंसा बिरुद्ध मात्र ऐन नियम अनि कानुनको तर्जुमा भएको हुँदा, यदि कुनै पुरुष हिंसामा परेको छ भने त्यसको विरुद्ध प्रक्रिया संचालन गर्ने कुनै कर्यबिधिनै छैन | न्यायलयले पनि बिशेष प्रकृति मुद्दाको रुपमा नहेरे सम्म त्यहाँ कुनै नजिर कानुनको जन्म हुँदैन | यी सबै कुरा हाम्रो सामाजिक संरचना अनि त्यसको आधारमा संचालन हुने कार्यले गर्दा यस्तो अवस्था सृजना भएको देखिन्छ | अझ लैङ्गिकतामा आधारित रहेर हुने अर्को हिंसाको बारेमा त समाज अहिले सम्म पनि मौन नै छ | समाजको आँखाले यस्ता किसिमको हिंसालाई समाजको सदस्यलाई पर्दामा उतार्न कहिले चाहना गरेन | तेश्रो लिंगी भनो या पारालिंगी, एक त यिनीहरुको अस्तित्व समाजले स्वीकार्न त के आवाज पनि सुन्न चाहेन | संधै घरको चार भित्तामा दबाएर राख्न खोज्यो | यो पनि लैङ्गिकतामा आधारित हुने एक हिंसाको रुप हो |
समाजमा महिला हिंसाका अनेक रुपहरु भेटिन्छन् त्यो ठाउँ, प्रकृति अनि भूगोल अनुसार फरक प्रकृतिको देखिन्छन् | समाजमा हुने महिला हिंसाको रुपलाई यसरी वर्गीकरण गरी हेर्न सकिन्छ |
मनोबैज्ञानिक रुपमा गरिने हिंसा हाम्रो समाजमा निकैनै प्रचलित भनाई “छोरीको जात अर्काको घर जाने जात हो |” सामाजीकरणको अभ्यासमा प्रचलनमा आउने यस्तो किसिमको भनाइले एउटी छोरीलाई न उसको जन्म घर अनि न त कर्म घर नै उसको हो भन्ने सोचको अभिबृति गराउदछ | यस किसिमको सोचाई अनि भनाइले आत्मबल घटाउने काम गर्दछ, र एउटा हिंसाको रुप यसै बाट सुरु हुन्छ |
सार्वजनिक स्थानमा हुने हिंसा – बाटोमा हिंड्दा होस् या सार्वजनिक यातायात, भिडभाडमा होस् हिड्ने ठाउँ हुँदा हुँदा पनि ढेसिएरनै जान्छन् | आफ्नो सुरमा हिंड्दा पनि सिट्ठी बजाउने देखि लिएर जिस्काउने प्रवृतिको त कुरा गर्ने पर्दैन, यो हामी सबैले भोगेकै कुरा हो | यसरी सार्वजनिक स्थानमा घट्ने घटनाले सबै केटीहरु लाई हिंड्न सहज हुँदैन | झन् रात्रिको समयमा हिड्ननै मन गर्दैनन् | अनि घर बाट पनि समय छदै घरमा पस्नु भन्ने आग्रह हुन्छ | यो पनि एक किसिमको हिंसानै हो तर हाम्रो समाजमा यस्तो क्रियाकलाप यति हुन्छ कि हामी केटीहरु वास्तानै नगरी समस्या पन्छाउन खोज्छौ | त्यसको प्रतिकार गर्दा झन् अर्को विपति आइलाग्ने त होइन भनेर चुप लाग्छौं | फेरी यस्तो समस्या समाधान गर्नको लागि कसैको मद्दत पनि मिल्दैन | त्यसकारण पनि हामी मध्य प्राय चुपनै रहन्छौ |
सांस्कृतिक अनि परम्परागत रुपमा हुने हिंसा – छुई बार्नु पर्ने परम्परा पनि एक किसिमको हिंसा नै हो | हुन त यसको सांस्कृतिक मान्यता आफ्नो ठाउमा होला | तर नेपालको सुदूरपश्चिममा जसरी महिनावारी भएको समयमा छाउ बार्नु पर्छ त्यसलाई हिंसाकै रुप भन्दा फरक पर्दैन | जुन बेला झन् ताकतिलो खाना अनि सरसफाईमा ध्यान दिनु पर्ने हो त्यस्तो बेलामा गोठमा बस्नु पर्ने हुन्छ | कसैले भने छाप्रो जस्तो छाउ घर बनाएका हुन्छन्, जुन सुरक्षाको दृष्टिले एकदम असुरक्षित हुन्छन् | वर्षा, हावा पानीको कुरै छोडोउ कतिजना त जंगली जनावरको शिकार हुन पुगदछन् भने, कति जना त्यहि छाप्रोमा बलात्कृत हुने गर्दछ, जुन कुरा समाचारमा बेला बेलामा छापीने गर्दछ |
त्यस्तै गरेर दाइजो प्रथा पनि महिला माथि हुने हिंसाको एक कारक तत्व हो | कति महिला दिदीबहिनीहरु यहि दाइजो को कारणले जिउदै आगोमा जल्न बाध्य छन् | आफ्नो बाबु आमाले जसो तसो ऋण लिएर भए पनि दाइजो दिनु पर्ने हुँदा , माईति सम्झेर आउने घर पनि रहँदैन | यस्तै परम्पराले गर्दा कति महिला घरेलु हिंसाको शिकार भएका छन् | आफ्नो गरी खाने भाँडो पनि नभएको हुनाले घरबाट निस्केर आफु माथि हुने हिंसाको बिरोध पनि गर्न सक्दैन् |
श्रीमान् को मृतु पछि विधवा बार्नु पर्ने | जिन्दगी भरि सेतो लुगा मात्र लगाउनु पर्ने | आफुले मन लागेको ठाउमा जान नपाउने | पहिला लक्षिनको रुपमा हेर्ने नारीलाई अलक्षिनाको रुपमा परिचय बन्न पुग्दछ | धन्न आज हाम्रो समाजमा सति प्रथा जिउदो छैन | नत्र भने कति नारी आफ्नो श्रीमानको पाप पखाल्न जिउदै चित्तामा जल्नु पर्दथियो | त्यसको लागि श्री ३ चन्द्र शमशेरलाई धन्यवाद दिनु नै पर्छ |
सांस्कृतिक परम्पराको रुपमा बिध्यमान रहेको अन्धबिश्वास बोक्सीको संज्ञा दिनु पनि महिला माथि हुने हिंसाको एक जटिल उदाहरण हो | बोक्सीको आरोपमा पनि थुप्रै महिलाहरु हिंसाको शिकार भएका छन् | मलमुत्र खुवाउने देखि लिएर, कुटपिट गर्ने, जलाउने अनि टोलबाट निकालिदिने गर्दछन | यस्तो किसिमको अन्धबिश्वासले कति नारी हिंसामा परेका छन् त्यो अनुमान लगाउनै सक्दैनौ | दिनै पछी समाचारको बिषय बन्ने यस्तो घटना झन् समाजमा कति घटदछन् | त्यस कारणले अब देखि यस्तो घटनाको शिकार हुन नपरोस् भनेर यस सम्बन्धी छुटै ऐन तयार भएको छ |
शारीरिक रुपमा हुने हिंसा – यस किसिमको हिंसाको कुरा गर्ने हो भने यो दिनै जस्तो समाचारको बिषय बन्न पुग्दछ | बलात्कारको घटना भनौ या सार्वजनिक स्थानमा हुने लैङ्गिक हिंसा, यो दिनहु जसो महिला ले भोग्नै परेको छ | त्यस्तै गरेर घरमा पनि आफ्नो लोग्नेको कुटाई दिनहु रुपमा खेप्नु परेको छ | त्यस्तै गरेर लोग्नेको यौन इच्छा मेटाउनको लागि इच्छा नहुँदा पनि बलात्कृत हुनु पर्ने बाध्यता छ | झन् अहिले आर्थिक संकटका कारण कामको खोजीमा हिंड्ने महिलाहरु दिनहु जस्तो विभिन्न सहरमा बेचिरहेका छन् | कसैको बाध्यता अनि गरी खाने केहि नभए पछी यसरी यौन व्यवसायमा लाग्ने गर्दछन | यो पनि हाम्रो समाजमा हुने एक हिंसाकै रुप हो |
सामाजिक सन्जालमा हुने हिंसा – आजको युग प्रविधिको विकासले शिखरमा चुमेको समय हो | जाहाँ स्मार्ट फोन अनि मोबाइलको नेटवर्क पुगेको छ त्यहाँ सामाजिक सन्जाल नचलाउने त कुरै हुँदैन | अझ त्यसमा पनि फेसबुक नचलाउने अहिले कोहि पनि हुँदैन | तर यसरी नजानिदो तरिकाले प्रविधिको प्रयोग गर्दा त्यसै बाट हिंसाको शिकार हुन पुगेका छन् | सामाजिक सन्जालमा राखिएका फोटोहरुको दुरुपयोग हुने, फर्जी नामबाट एकाउनट बनाइदिने हुँदा त्यसबाट मानशिक अनि सामाजिक अपहेलानाले शिकार बन्न पुग्दछ |
अन्य: यी माथि उदाहरण दिएका हिंसाका स्वरुप हाम्रै देशको घर आँगनमा देखिने हिंसाका अंश हुन् | यस्ता किसिमको हिंसा नेपालमा मात्र होइन हरेक देशको समाजमा भेट्ने गरिन्छ, चाहे त्यो सम्बृद्ध देशनै किन नहोस्, लैङ्गिकताका आधारमा महिला हिंसा भने हुने गरेको पाइन्छ | फिमेल जेनिटल मुटिलेसन् (FGM) को बारेमा त सबैलाई जानकारीनै होला | तर कतिपयलाई थाहा नहुन पनि सक्छ | यो पनि महिला हिंसाको एक दर्दनाक हर्कत हो | हुन त यसलाई विभिन्न देशमा कानुनी रुपमा हटाई सके ता पनि, गैरकानुनी रुपमा भने हुँदै आएको छ | यस्तो किसिमको प्रवृति दक्षिण अफ्रिकामा मात्र होइन, आर्थिक सम्बृद्धिले गगन चुमेका यूरोपियन राष्ट्रहरुमा पनि हुने गर्दछ |
त्यसतै गरेर ब्रेस्ट आईरोनिंग (Breast Ironing) गर्ने चलन पनि परम्परागत रुपमा अहिले सम्म पनि चली आएको छ | क्यामरुन, नाइजेरिया, दक्षिण अफ्रीका देखि लिएर हजारौ केटिहरु यु.के का राष्ट्रहरुमा पनि संबेदनशील अवस्थामा भेटिन्छन | जाहाँ एउटा महिला भएर, प्राकृतिक रुपमा उसले पाउने आफ्नो शारीरिक बनोटलाई पनि, सामाजिक कु-मान्यताले गर्दा कैयौं कठिनाई सहेर कुरूप बन्नु पर्ने अवस्था छ | आफ्नो योनिकताको पनि अधिकार छैन, जुन प्राकृतिक देन हो | जुन सृष्टिको शृजना यसै बाट हुन्छ, त्यसलाई एउटा महिला भएको हिसाबमा अनुभूत पनि गर्न सक्दिन |
यस्तै प्रकारका विभिन्न हिंसा एउटा महिला भएकै हिसाबले खेप्नु परेको | यसरी लैङ्गिकताका आधारमा हुने हरेक किसिमको महिला हिंसाको अन्त्यका लागि, त्यसै अनुरुपको कार्यक्रमको तर्जुमा गर्नु पर्ने देखिन्छ | सामाजिक परिवेश अनुसारको शिक्षा नीति ल्याउन जरुरी देखिन्छ | ता कि हाम्रो समाजमा जे भई राखेको छ त्यो किन अनि के कारण ले भईराखेको छ | त्यसको अन्त्यका लागि कस्तो खाले उपाय अपनाउनु सकिन्छ भन्ने कुराको जनस्तर बाटै चेतना फैलियोस् | आर्थिक पक्ष पनि कारक तत्व भएको हुनाले, महिला शिप अनि अभिमुखिकरणको कार्यक्रम ल्याउन जरुरी देखिन्छ | त्यस्तै गरेर राज्यको तर्फ बाट पनि त्यस्तै किसिको नीति नियम को तर्जुमा अनि कार्यावयन गर्नु पर्ने देखिन्छ | र सबै जनाले स-चेतना अनि साथको प्रतिबद्धता जनाउनु पर्ने छ |


Jan 5, 2016

एसिड आक्रमण, सामाजिक संरचना र शिक्षा

अपराधको दुनियाँले कति सम्म मान्छेलाई डोहराउँदछ, त्यो कल्पना गर्न पनि सकिंदैन | मान्छेले केहि पनि सोच्न अनि बुझ्न सक्दैन | उ त बस आफ्नो मस्तिष्कमा चलेको बाढीको को निमित्त नायक बनेर इशारामा कदम चाल्ने गर्दछ  | उसलाई केहि पनि ज्ञात रहदैन उ के गर्दै छ | तर कुनै पनि अपराधको पछाडी सामाजिक कारणहरु जोडिएर आएको हुन्छ | समाजशास्त्रीहरु का अनुसार कुनै पनि घटना घट्नुमा त्यहाँ व्यक्तिमात्र होइन उसको वरिपरिको सामाजिक संरचना र वातावरणले पनि असर पार्दछ |

समाजशास्त्री सी.एच.कुली का अनुसार, कुनै पनि व्यक्तिले गर्ने व्यवहार, सामाजिक व्यवहारबाट प्रभावित हुने गर्दछ | उनले गरेको सामाजिक अनुसन्धानले के प्रस्ट पार्दछ भने, कुनै पनि व्यक्तिले गर्ने व्यवहार उसको वरिपरिको वातावरणमा निर्भर पर्ने देखिन्छ | उनले प्रतिपादन गरेको सिद्धान्त “Looking Glass Self” का अनुसार एक व्यक्तिले ऐनामा हेर्दा आफुलाई जस्तो देख्छ, त्यस्तै छु भन्ने व्यवहार गर्दछ | उनले यस सिद्धान्तमा तिन कुरालाई अघि सारेका छन्:
१. व्यक्तिले आफु कसरी अरुको सामु प्रस्तुत हुने भन्ने सोच बनाउदछ,
२. अरुले आफु प्रति कस्तो सोचाई राख्दछ भन्ने विचार उत्पन्न हुन्छ,
३. आफ्नो मष्तिस्कमा आफुले अरु प्रति गर्ने व्यवहार अनि अरुले आफु प्रति गर्ने व्यवहारको आधारमा मानसिकता विकास गर्दछ |

केहि समय अघि राजधानीमा एसिड आक्रमण भयो | जीवन विकले अपराध गरे, जीवन विकलाई उसले गरेको अपराधको सजाय हुनु पर्छ | यस्तो घटना समाजमा पुनः हुन नदिन कानूनको आधार बलियो बनाउनु पर्छ | अपराधीलाई  कानून बमोजिम सजाय हुनु पर्छ | भन्ने भन्दा पनि यो अपराध किन , कसरी अनि के कारणले गर्दा घट्न पुग्यो  भन्ने कुरा पनि बुझ्नु जरुरी देखिन्छ | विभिन्न पत्र पत्रिका अनि अनलाइन संचार माध्यममा प्रकाशित भएको अन्तरवार्ताअनि समाचारले के प्रस्ट्याउदछ भने, जीवन विकले जे गरे यसमा उसको मात्र एक्लो हात छैन | सिंगो सामाजिक संरचनाका कारण एउटा व्यक्तिबाट यो घटना घट्न पुग्यो |

सी.एच.कुली को सिद्धान्त “Looking Glass Self” जीवन विक को जीवनमा जोडेर हेर्ने हो भने, उसले आफ्नो वरिपरिको वातावरणले उसको बारेमा जस्तो सोच उत्पन्न भयो त्यस्तै व्यवहार उनले प्रतिउत्तर दिए | उसले “कामी” परिवारमा जन्म लिनु उसको गल्ति थिएन तर समाजमा उत्त्पन्न छुवाछुतले गर्दा आफ्नो पहिचान लुकाई नंया जीवन व्यतित गर्न बाध्य भयो | तर जब यो कुरा सामाजसामु आयो उसप्रति समाजले गर्ने व्यवहारमा पनि परिवर्तन आयो | उसलाई हेपाहाको दृष्टिले हेर्न सुरु गरियो | उसको परिवारले पनि ज्याजति सहनु पर्यो | कानुनको आश्रममा संरक्षण माग्न जाँदा पनि, ऊ आफै पनि दबाबमा पर्न पुगे | यी सब घटनाले उसमा नैराश्यता छाउन पुग्यो | उसले जति राम्रो गर्न खोजे पनि, दुर्व्यवहार खेप्नु परेकोले गर्दा उसमा पनि बदलाको भावना उत्त्पन्न हुन पुग्यो | जसले गर्दा ऊ बाट अपराध समेत हुन पुग्यो |
समाजशास्त्रका पिता इमाइल दुर्खिमका अनुसार सामाजिक अपराध हुनुका कारण व्यक्ति मात्र त्यहाँ समाबेस हुँदैन | उसले त्यसो गर्नुमा व्यक्तिको भन्दा समाजले बढी निर्णायक भूमिका खेलेको हुन्छ | समाजमा घट्ने घटनाले गर्दा उसको मस्तिष्कमा आघात पर्न जान्छ |सामाजिक सम्बन्धमा एकता (Solidarity) हुनु जरुरी छ | सामाजिक नियम, मूल्य मान्यतामा खुकुलो पना हुनु जरुरी छ | जसले गर्दा समाजको हरेक सम्बन्ध अनि हरेक कार्यलाई बुझ्न अनि अपनाउन सजिलो हुन्छ | इमाइल दुर्खिमकको सामाजिक एकता (Social Solidarity) को कुरालाई “एसिड आक्रमण” को घटना संग जोड्न सक्छौं |

समाजशास्त्री इमाइल दुर्खिमले (Solidarity) एकतामा कमजोरी आउनाले नै समाजमा अपराधको घटना घट्ने गर्दछ, भनेका छन् | त्यस्तै जब जीवन विक, जीवन खड्का थिए, त्यहाँ दुइ परिवार बीच राम्रो सम्बन्ध थियो | त्यहाँ दुई परिवार बीच एकता थियो | जसले गर्दा सम्बन्ध सुमधुर थियो | तर जब संगीता मगरले उनि विक अर्थात् “कामी” रहेको थाहा पाइन् तब त्यहाँ सामाजिक मतभेद सुरु हुन थाल्यो | सुमधुर सम्बन्ध एका एक रिसबी, धोकामा बदलिन पुग्यो | त्यहाँ उसले अपहेलित भएर बाच्नु पर्ने भयो | सामाजिक सम्बन्धमा आएको दरारले गर्दा उसको मस्तिष्कमा आघात पर्न गयो र ऊ बाट जघन्य अपराध हुन पुग्यो |

संचार जगतमा देखाईने हरेक कुराको दुईवटा पाटो हुन्छ एउटा सकरात्मक अनि अर्को नकारात्मक | सामाजिक जीवनमा परिवर्तन, विचलन ल्याउने कारक तत्व मध्य संचार माध्यम पनि एक हो | जीवन विकले पहिला आफुमा उत्पन्न भएको बदलाको भावना उजागर गर्न लाठीको प्रयोग गर्ने रणनीति बनाएता पनि टेलिभिजनमा देखाइने कार्यक्रमको प्रभावबाट “एसिड” प्रयोग गर्ने सोच बनाए | फल स्वरूप एस.एल.सी परिक्षा दिन तयारीमा बसेका संगीता मगर सहित उनको साथी पनि बदलाको चपेटामा परिन् |
परा पूर्वकाल देखि चल्दै आएको छुवाछुत प्रथाले समाजमा गहिरो जरा गाडेको प्रस्ट हुन्छ, जब यो घटना हाम्रो आँखा अगाडी आउंछ | हाम्रो मानस पटलमा डेरा जमाएर बसेको छुवाछुतको भावनाले यस्तो जरा गाडेर बसेको छ, जुन कुरा आधुनिक शिक्षाले पनि मेटाउन सकेन | नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३, भाग -३, धारा -१४ मा छुवाछुत तथा जातीय भेदभाव बिरुद्धको हक उल्लेख गरिएको छ |छुवाछुत तथा जातीय भेदभाव भएमा कानुन बमोजिम दण्डनीय हुने कुरा जनाएको छ | तर कानुनले बन्देज लगाएता पनि लामो समयदेखि हाम्रो समाज र हाम्रो मानसिकतामा जरा गाडेर बसेकोछुवाछुत प्रथा हट्न सकेको छैन | त्यसलाई कार्यन्वयनमा ल्याउने निकाय कमजोर बन्दा प्रभावकारी भएको देखिंदैन |


अक्षर चिन्ने अनि अंग्रेजी रट्नेसम्मको मात्र हाम्रो शिक्षा नीतिले हाम्रो आँखामा उज्जालो छर्न सकेन | आधुनिक शिक्षाले समाजमा रहेको कुरीति, छुवाछुत हटाउने अनि परिवर्तन गर्ने ज्ञान दिन सकेन | शिक्षा केवल व्यापार अनि सर्टिफिकेट लिने दिनेमा मात्र सिमित रह्यो | शिक्षा कहिले ज्ञान केन्द्रित रहेन | नैतिक ज्ञान, अनुसाशन, मुल्य मान्यताको कुरा भन्दा धेरै पर उड्न थालेको छ शिक्षा | जसले सकारात्मक सोच, असल जीवनको पाठ भन्दा पनि सफल हुने अनि ठुलो बन्ने दाउपेज मात्र सिकाउन थालेको छ |अहिले हाम्रो समाजमा सामाजिक सोच, चेतना, शिक्षा, नैतिक ज्ञान अनि व्यवहारको ठुलो खाँचो देखिन्छ | आमुल परिवर्तनका लागि सामाजिक सम्बन्ध, एकाई अनि संस्थामा सकारात्मक परिवर्तनका साथै एकताको आवश्यकता देखिन्छ | त्यस्तै राजनैतिक अस्थिरता अनि कानुनको फितलो कार्यावयनले गर्दा समाजमा यस्तो घटना घट्ने हुँदा सरकारी प्रशासनिक तवरबाट पनि बलियो कदम चाल्नु पर्ने देखिन्छ |