Nov 17, 2017

रजस्वला एक गौण सामाजिक बिषय



रजस्वला : आफैंमा एक अनुभूति  


रजस्वला एउटा सामान्य माषिक प्रक्रिया हो | यो सोचाइमा अनि लेखाइमा जति  सामान्य छ यो त्यतिनै जटिल छ | हेर्दा सामान्य लागे पनि रजस्वला  हुँदाको समय भनेको अतिनै संबेदनशील अवस्था हो | यो कसैको लागि अति पिडादाएक पनि हुने गर्दछ | रजस्वला हुनु भनेको स्वस्थ हुनुको संकेत हो | रजस्वला प्रक्रियाको लागि हर्मोनहरुले गर्ने कार्यले गर्दा मनोविज्ञानमा देखा पर्ने भावना, आवेग, संबेदनाको  अवस्था आफैमा अनौठो छ | यो अवस्था भनेको आफैले आफ्नो शरीरमा भएका गतिबिधिहरु थाहा पाउने माध्यम हो | आफैले आफ्नो मनोविज्ञानमा उठेका तरङ्गहरुको अनुभूति गर्ने समय हो | रजस्वला सृष्टिको सर्जक पनि हो | यसै प्रक्रिया मार्फत जीवाको प्राण अंकुरण हुने गर्दछ |

शरीर बाट रगत बग्ने अवस्था त बेग्लै छ , तर यस अवस्थामा हुने अनुभूति भने पीडादाईक रोमान्चकारी हुने गर्दछ  | आखिर पिडा कसरी रोमान्चकारी हुन गयो ? किन भने यसै पिडा मार्फत नारित्वको अनुभूति हुने गर्दछ | नारीको जन्म सृष्टिको लागि भएको हो | यहि आत्माबोधको कारण रजस्वला हुँदाको सबै पिडा जायज छ, स्वीकार्य छ | सृष्टिको बिउलाई संचय गर्नको लागि नियमित प्रक्रियामा जैविक तत्वले साथ दिनु भनेको, त्यो भन्दा रोमान्चकारी पल अरु कुन हुन सक्दछ र | त्यसैले यस पल लाई अझै बढी अनुभूत गर्नको लागि सायद महिनाको ति चार दिनलाई बिशेष क्षण मानिएको छ | यस अवस्थामा आफ्नो स्वास्थ्य प्रति बिशेष ध्यान दिनको लागि चार दिनको छुट्टी दिइने गरिन्छ | 


एतिहासिक अध्यात्म जगत 


रजस्वलाको अध्यात्मिक पक्षको बिषयमा छलफल गर्नु पर्दा यसलाई बिशेष घडीको रुपमा हेर्ने गरिन्छ | यसले नारीको शक्ति अनि साहसको प्रतिबिम्ब गर्दछ | प्राचिन समयमा पहिलो रजस्वला हुनुलाई उत्सबको बिषयको रुपमा हेर्ने गरिन्थियो| क्याथरिन स्मिथले "MyTinysecrets" भन्ने वेब साइटमा "The Secret Power Of Your Period Revealed" भनेर लेख लेखेकी छिन् जसमा उनले प्राचिन् अमेरिका का आदिबासी बासिन्दाले रजस्वलालाई कसरी हेर्ने गर्दथियो र अहिले आधुनिक समाजमा कस्तो नजरले हेर्ने गरिन्छ भन्ने बिषयलाई उजागर गरेकी छिन् र यस्तो अवस्थामा कसरी स्वस्थ जीवनयापन गर्न सकिन्छ भनेर सुझाब पनि दिएकी छिन् | उनको लेख अनुसार प्राचिन् समयमा अमेरिकाको आदिबासी बासिन्दाहरुले नारीको पहिलो रजस्वला लाई एक बिशेष प्रकारले हेर्ने गर्दथियो | पहिलो रजस्वला हुनु भनेको उसमा शारीरिक हिसाबले परिपक्कताको उमेरमा प्रवेश गर्नु हो, त्यसैले यस समयमा बिभिन्न विधिद्वारा पुज्ने गरिन्थियो | जसको मुख्य उद्धेस्य भनेको रजस्वला हुनु लाई सृष्टिको सर्जक मानिनु हो | त्यस्तै गरेर अफ्रिका को आदिबासी जाति "डोगन" समुदायमा रजस्वला भएको समयमा छुट्टै बस्नको लागि छाप्रो बनाएको हुन्थियो | यसको मतलब अपवित्रता को सोचको कारणले होइन कि बरु यस समयमा आफु भित्र रहेको अद्ध्भुत शक्तिलाई जागृत गर्नको लागि अभ्यास गर्नको लागि यस्तो छाप्रोको निर्माण गर्ने गरिन्छ | पुरुषहरु भन्दा महिलाहरु अद्ध्भुत चमत्कारी हुन्छन् भन्ने कुरा यस किसिमको प्रयोगले बताउने गरिन्छ | प्राचिन् समयमा महिलालाई नै शक्तिशाली चमत्कारीको रुपमा लिने गर्दथियो | र रजस्वलाको  समयमा यसको प्रयोग अनि अभ्यासको लागि उपयुक्त रुपमा लिने गर्दथियो | क्याथरिन स्मिथले अहिले आधुनिक जमानामा आएर चाही अध्यात्मिक शक्तिको प्राचिन् ज्ञान लोप भएको छ | जसको मुख्य कारण भनेको यस बिषयको बारेमा पुस्ताहस्तान्तरण नहुनु हो |  

पुर्विय दर्शनको बिषयमा चर्चा गर्नु पर्दा महिनावारी समयलाई संबेदनशील अवस्थाको रुपमा हेर्ने गरिन्छ | यस अवस्थामा महिलाको शरीर कमजोर हुने भएको हुनाले चार दिन सम्म गरिने हरेक काम काज बाट अलग गराई आराम गर्नको लागि छुट्टै कोठाको व्यवस्था गर्ने गरिन्छ | नेपाल देश पनि अध्यात्मिक शक्तिको प्रयोग अनि साधनाको अभ्यासमा निकै सबल देखिन्छ | अफ्रिका अनि अमेरिका राष्ट्रमा आदिबासी बासिन्दाले गर्ने गरेको क्रियाकलापलाई मध्यनजर गर्ने हो भने, महिनावारी भएको समयमा चार दिन अलग स्थानमा बस्न लागाउनु पनि अध्यात्मिक चिन्तन अनि शक्ति माथिको अनुभूति गराउनु लाई बनाइएका नियमको रुपमा मान्न सकिन्छ |

धर्म संग जोडिएका अध्यात्मिक पक्ष 

धर्ममा रजस्वला हुनुलाई अपवित्रता को प्रतिकको रुपमा हेर्ने गरिन्छ | रजस्वला भएको अवस्थामा स्वास्थ्य अनि सरसफाई लाई मध्यनजर गर्दै बिभिन्न नियमहरु बनाएका छन् तर कालान्तर मा आएर यस्तो व्यवहार छुवाछुतको रुपमा देखा पर्न थालेको छ र रजस्वला हुनुलाई पापको संज्ञा दिएको छ | रजस्वला हुनु र यसको बारेमा चर्चा गर्न बन्देज लगाइएको छ | रजस्वला लाई पापको संज्ञा दिएर महिलालाई यस अवस्थमा तल्लो स्तरको मान्छेको रुपमा उभ्याएको छ | "Dangerous Wives and Sacred Sister" भन्ने पुस्तक मा Lynn Bennett ले ब्राम्हण जातिको महिलाहरुको जीवनीको बारेमा उजागर गरेकी छिन् | यस पुस्तकको एक अंशमा रजस्वला लाई किन पापको रुपमा ब्याख्या गरियो भन्ने बारेमा धार्मिक पक्षलाई समेटिएको छ | र सामाजिक रुपमा ब्राह्मण जातिको उच्च वर्गको महिला भए पनि रजस्वला भएको समयमा दलित सरह व्यवहार गरिने र आफु दलिद जस्तो भान हुने कुरा उल्लेख गरिएको छ | यस पुस्तकमा उल्लेख गरे अनुसार रजस्वला भएको तीन दिनलाई अशुभको रुपमा हेर्ने गरिन्छ भने चार दिनको दिनमा चोखिने हुनाले एकदमै पवित्र अनि सृजनात्मक मानिन्छ | चौथो दिनमा बिधि पुर्बक चोखो भै सहबासको लागि एकदमै उपयुक्त दिनको रुपमा मान्ने गरिन्छ भनेर ब्याख्या गरिएको छ | 

धार्मिक रुपमा महिनावारीलाई अपवित्रको संज्ञा दिएर यस बिषयमा खुलेर चर्चा गर्न समेत असहज परिस्थिति सिर्जना गरिदिएको छ | जसले गर्दा रजस्वला स्वास्थ्य अनि सरसफाईको बारेमा ज्ञान नहुँदा समस्या पर्ने गरेको छ | सामाजीकीकरणको अभ्यासले गर्दा आज रजस्वला सम्बन्धि छुवाछुतको व्यवहार बढेको छ | तर वास्तविक रुपमा धर्मको चर्चा गर्ने हो भने, भारतको आशाम राज्यको कामाख्या देवी मन्दिरको चर्चा गरिनु पर्दछ | भलै सामाजिक कारणले गर्दा रजस्वला भएको समयमा मन्दिर प्रबेशमा रोक लगाइएको छ तर रजस्वला लाई भने बिशेष प्रकारले पुज्ने गर्दछ | कामाख्या देवी भौतिक तथा धार्मिक रुपमा रजस्वला हुने गर्छिन् | प्रत्येक वर्ष अषाढ महिनामा रजस्वला पर्ब धुमधामका साथ मनाइने गरिन्छ | देवी रजस्वला भईन भनेर नदीमा प्रतीकको रुपमा रातो अविरले रंगाउने गरिन्छ | यो दृश्य हेर्नको लागि बिभिन्न ठाउँ बाट हेर्नको लागि घुइंचो लाग्ने गर्दछ | 


सामाजिक कथन


सबै समाजमा रजस्वला सम्बन्धि एकै खालको कथन भेटिंदैन | जात-जाति, धर्म अनि बासस्थानका आधारमा फरक खाले मत पाइने गरिन्छ | कुनै समाजमा रजस्वला हुनु भनेको पापनै हो, यस समयमा रितिथिति अनुसार नियम पालना गरिएन भने कुल देवी देवता रिसाउँन्छन् भनेर अलग गोठमा गई बस्ने चलन अहिले सम्म सुदुरपश्चिमका गाउँहरुले मान्दै आएका छन् | त्यस्तै गरेर आदिबासी जनजाती समुदायमा भने यस्तो किसिमको व्यवहार देखिन्दैन| तर समाजमा देखे भएका कुराको अनुशरण गर्ने बढ्दो प्रचलन देखिएको हुनाले, अरु समुदायमा पनि रजस्वला सम्बन्धि भ्रम फैलिएको छ र सामाजिक रुपमा बन्देज लगाएको छ | रजस्वलालाई एकदम गौण बिषयको  रुपमा हेरिंदा यस बिषयमा कुरा गर्नु पनि बर्जित मानिएको छ | जसले गर्दा रजस्वला भएको समयमा आफ्नो स्वास्थ्यको हेरचाह कसरी गरिनु पर्दछ, सरसफाई कस्तो किसिमले गर्नु पर्दछ, कस्तो खाले पोषक तत्वको सेवन गर्नु पर्दछ भन्ने कुरामा समेत अनभिज्ञ हुनु पर्ने बाध्यता रहेको छ | शहरी जीवनमा समेत सामाजिकीकरणले गर्दा महिनावारी स्वास्थ्य शिक्षा अनि यसको बारेमा खुलेर कुरा गर्न अहिले सम्म पनि यस बारेमा संकीर्ण सोच पाइने गरिन्छ |


यस्ता किसिमको भ्रम, दुर्व्यवहार, सामाजिक बन्देज हटाउनको लागि शसक्त कदम आफै बाट गर्नु पर्ने देखिन्छ | सामाजिक तथा स्वास्थ्य शिक्षाको रुपमा हरेक बिद्यालय, घर, समाज तथा आपसी जमघटमा पनि यस बिषयमा खुलेर कुराकानी गरिनु पर्दछ | रजस्वलालाई जटिल बिषय नभएर चिया गफ- गाफ गर्ने बिषयको रुपमा सहज वातावरण सृजना गरिनु पर्दर्छ | जसले स्वस्थ समाज निर्माण गर्नमा टेवा पुर्याउन मद्दत पुग्दछ |

           #
रजस्वलाको  बिषयमा खुलेर चर्चा गरौँ, स्वस्थ र सफा रहौँ |







Jul 26, 2017

महिलाबाद: आफ्नो शरीरसंग गर्नु पर्ने मायाको बोध



माया, कस्तो भन्दा आफै संगको माया, सुन्दा खेरि कस्तो कस्तो लाग्न सक्छ यो कस्तो खाले माया हो आफै संगको भनेर | तर म यहाँ कुरा जोड्दै छु आफ्नै शरीर संगको मायाको त्यो पनि स्वास्थ्यकसंग सम्बन्धित बिषयमा जोड दिएर | केहि महिना अगाडीको कुरा हो “द असम वुमन” कार्यक्रमका आयोजक तथा वोर्किंग एज एन्जल का अधक्ष्य शिवानी भि. माया ले भन्दै थिइन् कि हामी मान्छे त्यसमाथि महिला भए पछी आफै संग पनि माया गर्न जान्नु पर्छ अनि मात्र हामी अरु कसैलाई माया दिन सक्छौं, बाढ्न सक्छौ | जब हामी आफैलाई नै माया गर्दैनौ र आफै संग माया छैन भने कसरी अरुलाई दिन सक्छौ ? त्यहि भएर पहिला हामी आफैलाई माया गर्न जान्नु पर्छ अनि मात्र अरुलाई माया गर्न वा दिन सक्छौ | यहि भनाईलाई प्रसङ्ग बनाएर आफ्नो शरीर संगको माया, त्यसको स्याहार सुसार अनि शरीरले हर्मोन मार्फत गर्ने सांकेतिक संचारको कुरा लाई समेट्न चाहन्छु |

हामी महिला भई सके पछि कतिको हाम्रो शरीर लाई हामीले ध्यान दिन्छौ त | नियमित नुहाउने, सफा लुगा लगाउने र शृंगार गर्नु यो हाम्रो दैनिकी नै हो | यो भन्दा बाहेक को प्रसङ्गलाई यहाँ जोड्न चाहन्छु, हामी महिला हाम्रो बढी समय साज सज्जा र शृंगारमा नै खर्चन्छौ, त्यसमा पनि अलिकति पनि ध्यान दिंदैनौ कि, ति बाजारु शृंगारको सामानले हाम्रो मुहारको त्वचा संग कतिको मित्रवत व्यवहार गरेको छ ? बस हामीलाई राम्रो देखिनु मात्र पर्छ, हामीले प्रयोग गरेका बस्तु कतिको गुणस्तर युक्त छन् भनेर हेर्न अधिकांशको ध्यान नै जान्दैन बस हामीलाई अरुको देखा सिखी गर्न पाए पुग्छ | यो त भयो सामान्य रुपमा हामीले हाम्रो शरीरको आवरण संग गर्ने हेल्चाक्राई |

कुरालाई अगाडी जोड्नु पर्दा हाम्रो शरीरले हामीलाई के भन्दै छ, हाम्रो शरीरले हामीलाई बेला बेलामा कस्तो सङ्केत दिने गर्दछ भनेर कहिले बुझ्न खोजेका छौं ? यदि बुझ्न खोजेका थियौं भने महिनाबारी हुनु पुर्ब हुने सङ्केत (प्रि-मेंसुरल सिन्ड्रोम) लाई बुझ्थियौ होला कि अब को केहि दिनमा मेरो महिनावारी हुँदैछ त्यहि भएर मेरो मन बेचैन छ, शरीर गलेको छ, बेला बेलामा झोकिने गर्छु, रिसाउने पनि गर्छु, कम्मर दुख्न थालेको छ, काम गर्न पनि मन लागेको छैन, खानामा रुची छैन, चिन्तित अनि संबेदनशील पनि भएको छु | प्राकृतिक रुपमा हुने महिनावारी चक्रलाई निरन्तरता दिन उत्पन्न हुने हर्मोनको कारणले हुने यी सङ्केतलाई बिरलै हामीले जान्ने कोशिस गरेका छौं, त्यहि भएर नै यस्तो अवस्थामा सहनशीलता अपनाएर व्यवहार गर्न सक्दैनौ, न त अरुलेनै यो कुरालाई बुझ्न सक्दछ | बुझोस् पनि कसरी हामीले यस बिषयलाई छलफलको रुपमा कहिले उठाएका नै छैनौ, भने कसरी बुझ्छौ | हामीले हाम्रो शरीर लाई कतिको माया गर्छौ भन्ने कुरा आफैलाई तब खुलेर थाहा हुन्छ जब हामीले महिनावारी हुँदाको समय मा कतिको खानपान मा ध्यान दिन्छौ | के कुरा खानु हुन्छ र के कुरा खानु हुँदैन परै जावोस् बजारमा पाइने चिल्लो, पिरो, अमिलो देखि लिएर चिसो पेय अनि माहोल हेरेर मध्यपान सम्म गर्छौ | त्यस बेला रक्तश्राब हुँदा प्रयोग गरिने घरेलु प्याड देखि लिएर बाजारु प्याड कस्तो अनि कति समय सम्म प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा पनि ध्यान दिंदैनौ | बजारु प्याडहरुमा  दुर्गन्ध रहित बनाउन र  रक्तश्रव को बहाबलाई सोस्नको लागि बनाएका हुनाले त्यसमा रासायनिक पदार्थ मिसाएको हुन्छ, जसले हाम्रो शरीर लाई नकरात्मक असर पर्न जान्छ | त्यस्ता कार्य बाट हुन सक्ने सम्भावित संक्रमण देखि लिएर पाठेघरको तथा पाठेघरको मुखको क्यान्सर को जानकारी हामी कतिको राख्ने गर्दछौं ?  

यी सामान्य कुरा हुन् तर यसले लिन सक्ने बिकराल रुपलाई हामीले अनुमान सम्म पनि गर्न खोज्दैनौ | माशिक धर्म नियमित अन्तरालमा हुनु भनेको हाम्रो शरीर स्वस्थ छ है भन्ने सङ्केत गर्नु हो | जब हामी महिलामा यो माशिक धर्म नियमित रुपमा भई निश्चित समय पछि बन्द हुन जान्छ जसलाई अंग्रेजीमा मोनो पंज भनिन्छ, त्यो बेलाको समय देखि शरीर मा कमजोरी उत्पन्न हुन जाने , आँखामा कमजोरी पैदा हुने, बढी संबेदनशील हुने, ढाड कम्मर दुख्ने, चिडचिडापन बढ्ने देखि लिएर युरिन इन्फेक्सन सम्म हुने हुन्छ | तर यी कुरालाई भने हामीले ध्यान दिन सकेका छैनौ |
महिनावारीकै कुरा संग जोड्नु पर्दा यहाँ स्तन क्यान्सर लाई पनि जोड्न चाहन्छु | आफनै शरीरको एउटा अमुल्य भाग स्तनले होर्मोनल परिवर्तन संग दिने संकेतलाई कतिको खयाल राख्ने गरेका छौ | जब महिनावारी हुनको लागि हर्मोनले काम गर्न थाल्दछ तब हाम्रो स्तन पनि बिस्तारै कडा अनि कसिलो हुदै जान्छ | यसै क्रम संगै महिनावारी भएको चौथो दिनमा हाम्रो स्तन नरम हुन्छ र हामी आफैले आफ्नो स्तनमा स्पर्श गरेर स्तन क्यान्सरको सङ्केत लाई पढ्न सक्छौ | यो कुरालाई हामीले नियमित रुपमा गर्ने हो भने डर लाग्दो तर समयमै थाहा पाई उपचार गर्न सक्यौं भने निको हुने रोगको पहिचान गरी समयमा नै उपचार गर्न सक्छौ |

यस्तै आफुलाई माया गर्ने बिषयमा अलिकति यौन जीवन अनि गर्भ पतनलाई जोड दिन चाहन्छु | यौन शिक्षाको अभाव भनौ या समाजको संकोचित विचार अनि त्यसले उत्पन्न गराई दिएको साँघुरो घेरा भित्र रहेर गरिने यौन अनुभूतिले हामीले आफ्नो शरीर संग कसरी खेलबाड गरी राखेका छौं भन्ने कुरालाई बुझ्न सकिन्छ | किशोर अवस्थामा गरिने यौन अनुभूतिले निम्त्याउन सक्ने सम्भावना भनेको असुरक्षित सम्बन्धले हुन सक्ने गर्भ धारण या त यसलाई रोक्नको लागि प्रयोग गर्ने पिल्स चक्की हो | पिल्स चक्कीको प्रयोगले हाम्रो स्वास्थमा कस्तो नकारात्मक असर गर्दछ भन्ने कुराको बिषयमा स्वास्थ्य खबरको अनलाईन पत्रिकामा डा. मिरा हाडाले प्रष्ट पारेकी छिन् | यसरी असुरक्षित रुपमा गरिने यौन क्रियाकलाप द्वारा गर्भ धारण गर्न पुग्दा गरीने गर्भपतन त्यो पनि गैरकानुनी रुपमा गरिने यस्तो कार्य कतिको स्वास्थ्यबर्दक छ त्यो हामी आफैले सोच्नु पर्ने कुरा हो | र यस्ता कार्य किशोर अवस्थाका व्यक्तिले मात्र  होइन परिपक्कता भएको व्यक्तिले पनि सुरक्षित साधन प्रयोग नगरिकन गरिनाले हामी महिलाको शरीरमा पर्न जाने समस्याको बारेमा हामी स्वयम् पनि ख्याल राख्दैनौ अरुको कुरा त परै जाओस् | यस्तो कुरा हामी आफै महिलाले नै सचेतना अपनाउनु जरुरी देखिन्छ | किनभने हामी महिलाले नै आफ्नो शरीर संग माया गरेनौ भने अरु कसले गर्दछ | यसमा हामीले ध्यान पनि दिन सक्नु पर्दछ |

बाल्यकालमा बिवाह भइ हुन जाने यौन सम्बन्ध, अपरिपक्क उमेर मा हुने सन्तानको जन्म, उचित स्याहार सुसारको कमि अनि भारी भरकम काम को बोझले हुन जाने हामी महिलाको अर्को समस्या भनेको पाठेघर खस्ने यानिकी आंग खस्ने रोग जुन जटिल रुपमा देखा परेको एउटा समस्या हो | यसरी सर सरति हेर्दा के  हामीले आफ्नो शरीरलाई माया गरेका रहेछौं त ?

जन चेतनाको ज्योति घर दैलो सम्म नपुगेको अवस्थामा यस्ता यावत् समस्याले हामी महिलालाई सताई नै राख्दछ | हामीले आफुलाई राम्रो संग हेर्ने अनि माया गर्ने समयनै दिंदैनौ र यसमा खासै मतलब पनि राख्दैनौ, जसले गर्दा हामी समस्यालाई संग संगै लिएर हिंड्न बाध्य हुन्छौ | एक त सामाजिक जन चेतनाको कमि, त्यसमाथि गरिबी, व्यस्त जीवन अनि आधुनिक शिक्षामा व्यवहारिक ज्ञानको बिषयलाई नसमेट्नाले नै हामीलाई थाह हुन्न कि हामीले आफ्नो शरीर लाई किन माया गर्नु पर्छ र कतिको माया गर्नु पर्छ | 

आखिर मायामा नै जीवन अड्किएको छ भने त्यो माया अलिकति किन आफै संग नगर्ने ? किन अलिकति समय आफुलाई नछुटाउने ? किन आफै संग कुरा नगर्ने ? किन हाम्रो शरीर ले हामीसंग भन्न खोजेको कुरालाई ध्यान नदिने ? किन ती संकेतलाई नसुन्ने ? एक चोटी आफैलाई समय छुटाएर आफैलाई हेरौ त्यस पछि थाहा हुन्छ हाम्रो शरीरलाई हाम्रो मायाको कतिको खाँचो छ | एक चोटी आफ्नै शरीरको तरङ्ग संग कुरा त गरेर हेरौ के भन्दै छ भनेर, बस त्यहि दिन देखि समस्या बाट मुक्त हुन सक्छौं | सम्भावित दुर्घटना बाट बच्न सक्छौं |  स्वास्थ्य लाभ गरी खुसि र सुखी जीवन यापन गर्न सक्छौ | यसको लागि केवल आफुले आफुलाई माया गर्न जान्नु पर्छ र सिक्नु पर्छ |

Jul 19, 2016

भिक्षा माग्ने ( निषेध ) ऐन - २०१८ को समिक्षा

बाटोमा हिड्दा होस् या मन्दिरमा जाँदा भिक्षा माग्नेको भिड सर्ब साधारणको भन्दा बढी हुन्छ | झन् रत्नपार्क, बंगलामुखी, बौद्ध, स्वयम्भु, पशुपतिनाथ जस्ता पर्यटकको भिड लाग्ने क्षेत्रमा माग्नेको त जमातनै लागेको हुन्छ | बृद्ध बृद्धा, अशक्त देखि लिएर, हेर्दा सध्य देखिने पनि माग्नेको लाइनमा हुन्छन | झन् त्यसमाथि बच्चाहरुको त कुरा नै नगरौ पछी लगेर हैरानै गर्छन् | कहिले काही त हो दया माया लागेर आफु संग भएको अवस्थामा दिइन्छ तर सधै त्यहि अवस्था पनि त हुँदैन | माग्नेलाई नदिउ भने ठुलो मान्छे भाको भन्ने डर, दिउ भने पनि के मैले पैसा दिएको मान्छे साच्चै दुखि होला त ! के मैले दिएको पैसाले यसको काम बन्छ भन्ने अर्को आशंका | माग्नेको यस्तो सम्मको बिग्बिकी बढेको छ कि मानौं उनीहरुले यसलाई पेशानै बनाएको होस् | बच्चा माग्नेहरुको पनि त्यस्तै तेवर उनीहरुको माग्ने रेट नै पाँच रुपैयाँ , त्यो भन्दा त कम लिनै मान्दैनन

झन् बौद्ध, अनि रत्नपार्क क्षेत्र तिर हेर्नु पर्छ बच्चा माग्नेहरुको अवस्था हेर्दा पनि दयनीय देखिन्छ जुन कुरा सामान्य रुपमा हेर्दा पनि असहय हुन्छ तर पनि हेर्नु पर्ने बाध्यता हुन्छ | उनीहरु असल पीडक हुन् कि माग्ने पेशाको धन्दा गरेका हुन् त्यो कुराको पनि त निर्क्यौल हुनु पर्यो | यतिकै त दिन पनि गारो हुन्छ, मिहिनेतको कामको धनको पनि त सदुपयोग गर्नु पर्ने हुन्छ | माग्नको लागि साना साना नानीहरुलाई टन्टलापुर घाममा सुताएर बाटोमा लडाई राखेका हुन्छन् ता कि त्यो दृश्य देखेर कसैले भिक्षा दिउन भनेर | तर बिभिन्न संचार जगतमा सम्प्रेषण हुने खबरले के दर्शाउछन् भने कति पए ठाउमा माग्ने धन्दा चलाउनको लागि बच्चाहरु चोरेर ल्याउने गर्छन्, कि त भाडामा मागेर ल्याउने गर्छन अनि उनीहरुलाई निन्द्राको दबाई दिएर दिनभरी घाममा लडाई दिन्छन | आखिर यी खबरलाई बिस्वाश नगरौ पनि कसरी के एउटा आमाले आफ्नो बच्चालाई यस्तो दुख दिएर यस्तो तुच्छ काम गर्न सक्छिन् त ? जस्तो सुकै गारो किन नहोस एउटा आमाले जहिले पनि जस्तो हालतमा पनि दुइछाक टार्नको लागि बरु आफु बेचिन तयार हुन्छिन तर यसरी यस्तो क्रुर व्यवहार भने पक्कै गर्न सक्दैनन् | ती बच्चा हरुको हालत देख्दा "बाल अधिकार " अनि "मानब अधिकार" को कुरा त यतिकै बिलाएर जान्छ |

नेपालको कानुनी इतिहास पल्टाएर एकचोटी हेर्ने हो भने राजा महेन्द्रको पालामानै बाल बच्चाहरुको हकको हनन नहोस्, उनीहरुलाई माग्ने पेशमा सामिल गराउन नपाइने भनेर कडा ऐनको व्यवस्था गरिएको रहेछ | तर निरन्तरको सत्ता परिवर्तन अनि राजनीतिक अस्थिरताका कारण यस्तो किसिमको ऐन पनि बनेको छ है बाल  अधिकारको हनन हुन नदिन भन्ने कुरा सायद बिरलै कसैलाई थाहा होला | या त ध्यान दिन जरुरी नठानेको पनि हुन् सक्छ | किनभने राजा महेन्द्रको पालामा बनेको भिक्षा माग्ने ( निषेध ) ऐन – २०१८  सम्बन्धि यस ऐन “नेपाल कानुन संसोधन ऐन -२०६३” अनुसार केहि परिबर्तन गर्नु पर्ने शब्दावली मात्र परिवर्तन गरिएको पाइन्छ तर नियमको संसोधन भने गरिएको पाइदैन |

सर्बसाधारण जनताको सदाचार र नैतिकता कायम राख्न भिक्षा माग्ने कामलाई निषेध गर्नु पर्छ भन्ने मान्यता अनुरुप तत्कालिन समयमा बनेको “नेपालको संबिधानको धारा -९३” अनुसार यस ऐनको व्यवस्था गरिएको छ | यस ऐन अनुसार १६ बर्ष भन्दा मुनिको बाल बालिकालाई माग्ने पेशामा उसको अभिभावकले लगाउन नपाइने नियम बनाएको देखिन्छ | यदि कसैले यस्तो गरेको पाइएको खण्डमा कडा दण्ड सजाय  ब्यवस्थ गरिएको छ | नेपाल सरकार बादी भएर हेर्ने यस मुद्दामा यदि कसैले यस्तो गर्न लगाएको खण्डमा निजलाई फौजदरि अभियोग लाग्ने छ | भिक्षा माग्ने ( निषेध ) ऐन – २०१८ को अनुसार दफा ३ भिक्षा माग्ने प्रथामा प्रतिबन्ध अन्तर्गत उपदफा १ अनुसार कुनै केटाकेटीलाई अभिभावकले कुनै सडक, गल्लि, घर वा कुनै ठाउमा नाच्न, गाउन, खेल्न वा कुनै बस्तु बिक्रि गर्ने निहुँ गरी वा नगर्ने हिसाबले भिक्षा माग्न लगाएमा वा लिएमा, त्यस कामको लागि प्रोत्साहन गरेमा निजलाई कारबाही गरी जिल्ला न्यायाधीशको आदेश बाट रु. ७५ रुपैया सम्म जरिवाना वा तीन महिनासम्मको कैद वा दुवै हुने व्यवस्था गरिएको छ | त्यस्तै गरेर यसै दफाको उपदफा २ अनुसार अभिभावक बाहेक अरु कसैले केटाकेटीको प्रयोग गरेर भिक्षा माग्न लगाएमा वा लिएमा , त्यस कामको लागि प्रोत्साहन गरेमा पनि निजलाई कानुनी कारबाहीको लागि जिल्ला न्यायाधिशको आदेश बाट रु. ७५ रुपैया सम्म जरिवाना वा तीन महिनासम्मको कैद वा दुवै हुने व्यवस्था गरिएको छ |

माथि उल्लेख गरेका दफा ३ को उपदफा १ र २ मा बल अधिकार हनन हुन नदिनको लागि बनाईएको नियम, त्यस्तै गरेर सोहि दफाको उपदफा ३ मा भने पूर्ण रुपमा भिक्षा माग्ने प्रवृतिलाई निरुत्साहित गर्नको लागि नियम बनाइएको छ | जस अनुसार कुनै वयस्क व्यक्तिले पनि सडक, गल्लि, घर मा गई भिक्षा मागेमा वा लिएमा, आफुलाई भिक्षा दिन दुरुत्साहन गरेमा निजलाई पनि नेपाल सरकारको कानुन बमोजिम जिल्ला न्यायाधिशको आदेश अनुसार रु. ७५ रुपैया सम्म जरिवाना वा तीन महिनासम्मको कैद वा दुवै हुने व्यवस्था गरिएको छ |

यस्तो किसिमको प्रवृतिलाई निरुत्साहित गर्नको लागि नेपाल सरकारले दफा ४ कसुरदारलाई पक्राउ गर्न र हिरासतमा राख्ने अधिकार को उपदफा १ अनुसार कुनै व्यक्तिले यस ऐन अनुसार कसुर गर्ने काम गरेको छ भन्ने प्रहरी कर्मचारीलाई शंका लागेमा त्यस्तो व्यक्तिको नाम, बसोबास गर्ने ठाउको ठेगाना पत्ता नलागेको खण्डमा निजलाई प्रहरी कर्मचारीले बिना वारेन्ट पक्राउ गर्न सक्नेछन र त्यस्तो पक्राउ परेको व्यक्तिलाई बाटोको म्याद बाहेक २४ घण्टा भित्र कानुनी कारबाहीको लागि अदालतमा बुझाई दिनु पर्छ | त्यसै गरेर उपदफा २ अनुसार कसैले कुनै व्यक्तिले यस ऐन अनुसार कसुर गरेको छ भनि शंका लागेमा निजलाई बिना वारेन्ट प्रहरी कार्यालयमा लगेर बुझाउन सक्नेछन र प्रहरी कर्मचारीले पनि उपदफा (१) मा उल्लेख गरे अनुरुप काम कारबाही चलाउनु पर्नेछ |

धार्मिक संस्कार अनुसार कुनै चाड पर्वमा भिक्षा मागिएको छ भने यी कुराहरु यस नियम अनुसार पर्दैनन | यस नियमलाई बनाउने अधिकार नेपाल सरकारलाई मात्र छ | यसरी माग्ने प्रथा भनौ या यस कुरालाई आफ्नो पेशा बनाई राखेका व्यक्तिलाई निरुत्साहित गर्नको लागि कडा नियमको व्यवस्था गरिएको छ भने कार्यवयनको पक्ष जहिले फितलो देखिन्छ | महेन्द्र सरकारको पालामा बनेको यो नियममा त्यस बेलाको समय अनुसार रु. ७५ जरिवानाको व्यवस्था गरिएको थियो भने त्यो कुरालाई अहिले संसोधन गर्नु पर्ने देइखिन्छ किनकि अहिले त्यो कुरा सान्दर्भिक देखिदैन | यदि यो ऐनलाई कडा रुपमा लागु गर्न सकेको भए अहिले माग्नेहरुको भिड देखिंदैन थियो होला | सध्य देखिने व्यक्तिहरु पनि माग्ने पेशामा भन्दा आफ्नो क्षमताले गर्न सक्ने काम गर्थे होला जुन देशको आर्थिक बिकासको लागि टेवा हुन सक्थियो |

Jun 12, 2016

कर्कश पात्र संगको भेट

मोटो जिउडाल, गोरो वर्ण को एकजना अधबैसे महिला हेर्दा धनाढ्य परिवारकै देखिन्थिन | आफ्नो केहि समस्याहरु सहित  झारफुक गर्नको लागि पालो कुर्दै बसी राखेकी थिइन् | हुन त्  झारफुक गर्ने केन्द्रमा आफ्नो समस्या लिएर जाने मान्छे थुप्रै थिए तर उनी भने अरु मान्छे भन्दा भिन्न थिइन् र मेरो नजरमा मात्र होइन सबैको नजरमा उनि फरक देखिन्थिन् | उनको बोलीको प्रभाव सबैमा देखिएको थियो सायद त्यहि भएर होला उनि मेरो लेखको आज "बिशेष पात्र" बन्न पुगिन् | उनको समस्या उनको शरीर अनि बिरामी हुनु सम्म मात्र थिएन, व्यापार अनि पारिवारिक समस्याहरुको जालो थियो | उनि त्यहाँ यसरी प्रस्तुत भइन् की उनको परिवारको गोप्य हुनु पर्ने कुरा पनि छाता छुल्ल भइ दिए | सायद यस्तै कुराले गर्दा मलाई उनको स्वभाब शब्दमा वर्णन गर्न मन लाग्यो |

भगवान् अनि झारफुक गर्ने ती बैद्य ( ललितपुरकै प्रतिष्ठित बैद्य परिवाको ) प्रति उनको एकदमै बिश्वास  रहेछ | बेला बेलामा कुरा गर्दा विभिन्न देवी देवताका नाम लिने गर्थिन आफ्नो भलो होस् भनेर | आफ्नो अनि आफ्नो छोरीको राम्रो गराई दिनु पर्यो भनेर गुर्ज्यु संग बेला बेलामा भनि रहन्थिन् | उनलाई मात्र हेर्न आधा घण्टा लाग्यो अनि के कुरा भयो र मैले एउटा पात्र पाए जस्तै लाग्यो | अब कुरा यस्तो छ कि यहाँ भलो संगै अरु व्यक्ति प्रति दोष प्रकट पनि भइरहेको थियो | कुरा हो उनको छोरी को | राणा परिवारकी रहिछिन् उनी, आधा घन्टाको उनको गनगनले थाहा पाई हालियो | उनको परिवारले छोरीलाई धेरै सुख संग पालन पोषण गरेर हुर्काएको रहेछ | हुन त  राणा परिवारको धनी नै होला !  उनले भन्दै थिइन  उनको छोरीलाई हिराको हार लगाएर हुर्काएकी रे , केहि काम गर्नु पर्दैन थियो रे अहिले बिहे पछी भात पकाउनु पर्यो अनि भाण्डा माझ्नु पर्यो भन्दै गुनासो पोख्दै थिई |

उनको कुरा सुन्दा उसको छोरीको बिहेको उनलाई चित्त बुझेको जस्तो लाग्दैन | खै बिहे पनि कसरी भयो भन्नु ? एम्.ए गरेकी छिन् रे उनको छोरीले माग्न आएको एक महिना भित्र रित पुर्याएरनै बिहे भएको रे | तर उनलाई चित्त नबुझेको कुरा बुझ्न सकिएन | एकजना सन्तान पनि भैसकेको रहेछ उनको छोरीको तर ज्वाई अनि उनको परिवारलाई भने मन पराउदिन रहिछ | उनि भन्दै थिइन् बिहे गरे देखि छोरीको अनुहारमा कहिले मुस्कान देखिनन् रे जहिले पनि रुन्छिन रे | हुनत आमाको मन न त हो छोरी प्रति संधै माया राख्छिन् | छोरीको आँखामा कसरी आँशु देख्न सक्थिन  र | तर उनको बोलीको शैली हेर्दा यस्तो लाग्थियो उनलाई उसको छोरी प्रति अन्धो माया  अनि आफु धनाढ्य हुनुमा धेरैनै घमण्ड थियो | जसले गर्दा उनमा कुटुम्ब प्रति नकारात्मक भावना पैदा गराई दिन्थियो  |

बस् मैले यहाँ के प्रसंग जोड्न खोजेको हो भने , एउटा महिला भएर अर्को महिलाको सुख शान्तिको लागि कसरी अर्को तेश्रो महिला प्रति सङ्का अनि रिसिपिको भावना राख्दछ | भन्नलाई भन्ने गरिन्छ घर सपार्नु अनि बिगार्नुमा एउटी महिलाको ठुलो हात हुने गर्दछ | यस्तो सामाजिक सोचाई बाट बनेको हाम्रो संरचनामा महिलामा व्यवस्थापन गर्ने क्षमता हुनु पर्दछ र उनले अग्रणी भूमिका खेल्नु पर्दछ | तर हुन्छ त के भन्दा महिलानै महिलाको दुखको कारण बनि दिन्छ | हुन त पितृसत्ताले जकडिएको हाम्रो सामाज, त्यसमाथि पनि पुरुष जहिले सहि अनि महिला जहिले पनि गलत हुन्छन भन्ने संकीर्ण सोचाई बाट ग्रसित हामी महिला जहिले पनि आफ्नो दुश्मन महिलानै ठान्ने गर्दछ | यस्तै ति कर्कश पात्र पनि आफ्नो छोरीले  दुख पाउनुको दोष जेठानीहरुलाई लगाउदै थिइन्  | जेठाजु हरु  हेर्दा त् त्यस्ता छैनन् , जेठानी हरुनै मिलेर मेरो छोरीलाई दुख दिन्छन | भन्न् त मेरो छोरीले दुख बिसाउदैन तर म सबै कुरा बुझ्छु | त्यहि भएर छोरीलाई घर पठाउने उनको मन नै छैन रे | उनको इच्छा थियो उनीहरुको सम्बन्धनै बिच्छेद गर्न पाए देखि राम्रो हुन्थियो | तर के गर्नु मेरो छोरीले मेरो कुरा नै सुन्दैन | पहिला त त्यस्ती थिइन् मेरो छोरी गुर्ज्यु, झारफुक गरेर मेरो छोरीले मेरो कुरा सुन्ने बनाई दिनु पर्यो |

उनको कुरा सुन्दा त मलाई यस्तो लाग्यो उसको छोरीको दुखको कारण उनीनै हुन् | एम. ए गरेकी उनको छोरीमा के गर्दा ठिक हुन्छ र के गर्दा गलत हुन्छ भन्ने कुराको राम्रो संग ज्ञान हुनु पर्दछ | त्यहि भएर पनि होला उनको घरको बारेमा नराम्रो कुरा गर्दा आफ्नी आमाको कुरा नसुन्ने भएकी | आफ्नो श्रीमान अनि परिवार प्रतिको लगाबले गर्दा होला आमाका ति तिखर वाणी सुन्ने इच्छा नभएको तर उनको आमाको मन भन्ने अर्कै छ | एकातर्फी सुनेको कुराले यसरी मैले आफ्नो तर्क दिंदा म गलत पनि हुन सक्छु, तर एउटा मात्र के कुरा भन्न चाहन्छु भने एउटा महिला भइसके पछी अर्को महिला प्रति सकारात्मक सोच राखौ र संधै सहयोगी भावना मनमा राखौं | यसै त हाम्रो समाजमा महिला पिछडीएको छ, हामीले नै आफु उकास्ने बाटोमा नलागे आखिर कसले लगाई दिन्छ र ? जुन पितृसत्ताको सोच महिलामा ज्यादा हावी हुने गर्दछ त्यस्तो सोचाइलाई हामीले प्रह्रस्था गर्न सक्नु पर्दछ | अनि मात्र हामीलाई जकड़ीने जालो बाटो उन्मुक्ति पाउछौ |

May 3, 2016

उत्तरको खोजीमा अपूर्ण लेख

सभ्यता र परम्परा संग जोडिएको हाम्रो संस्कृतिले शब्दको चयन गर्दछ र त्यो भाषाको रुपमा परिणत हुँदछ, अनि परिभाषित पनि गरिन्छ | त्यस्तै समाजमा महिला र पुरुषभन्ने शब्दको जन्म भयो | मानिसको रुपमा जन्म भएता पनि जैविक विविधताले गर्दा महिला र पुरुषको नामकरण गरियो | सृष्टि संचालनको लागि प्राकृतिक रुपमा विविधता भएको कारणले दुवै एक अर्काका परि पुरक बन्न पुगे | यसरीनै सृष्टिको सृजना भयो र निरन्तरता पाइराख्यो | यस्तै स्वभाविक गुणका कारण सामाजिक रहन सहन संचालनको गर्नको लागि कामको बांडफांड भयो | महिलाले गर्ने भनेर निश्चित काम अनि पुरुषले गर्ने भनेर निश्चित कामको विभाजन भयो | यसरी लैंगिकता भन्ने शब्दको जन्म भयो जसमा महिला अनि पुरुषले मात्र स्थान पाएको छ | तर यसै बीच समाजमा भएको अर्को प्राकृतिक सत्यको बारेमा समाजले परिभाषित गर्न भने हच्किएको छ | तेश्रो लिंगी भनौ या परालिंगी, समलिंगी अनि दुइलिंगी, समाजले कहिले पनि उनीहरुको अस्तित्वको बारेमा पर्दामा उतार्न चाहेनन् | किनभने उनीहरु सभ्य समाज निर्माता भनौदाहरुले परिभाषित गरेको भन्दा भिन्न गुण भएका थिए | समाजका विशिष्ट अहोदामा बसेकाहरु उनीहरुलाई स्वीकार गर्न नचाहँदा कैयौ वर्ष अन्धकारमा तड्पिनु पर्यो | समाजले परिभाषित नगरेको हुँदा आफ्नो छुट्टै पहिचानको बारेमा उनीहरु पनि बोल्न सकेनन्, यसरी इतिहासको एउटा अध्याय समाप्त भयो |

सामाजिक इतिहासले जस्तो सुकै परिभाषा अनि वर्णन गरेको भएता पनि धार्मिक ग्रन्थ अनि त्यसको पृष्ठ पल्टाउने जमर्को गर्यों भने उनीहरुको अस्तित्वको झल्को पाउन सकिन्छ | हाम्रो पूर्वीय दर्शनमा उनीहरुलाई किन्नर, किन्नरीको रुपमा परिचित गराएको पाइन्छ | “महाभारतएक ऐतिहासिक धार्मिक ग्रन्थमा समेत श्रीखंडीपात्रको रुपमा एक किन्नरको अस्तित्व अनि भूमिकाको बारेमा प्रष्ट रुपमा वर्णन गरिएको छ | हिन्दु अनि मुस्लिम बंशावली हेर्ने हो भने किन्नर लाई महारानीहरुको कक्ष अंत:पुरअनि हरममा सुरक्षा कर्मिको रुपमा तैनाथ गरिने इतिहास समेत पाइन्छ | यसरी इतिहासलाई पल्टाएर हेर्ने हो भने किन्नरको स्थान त्यो समयमा अहिलेको भन्दा धेरै विशिष्टको पाइने गरेको छ | उनीहरुको अस्तित्वलाई स्वीकारिएको अवस्था छ | तर किन अहिलेको आधुनिक समाजमा भने उनीहरु पुन: आफ्नो अस्तित्वको परिभाषा अनि चिनारीको लागि संघर्ष गर्न परि रहेको छ | समाजको एउटा पाटोले अस्तित्व स्वीकार गरिएको छ भने अर्को पाटोमा भने किन भौतारिनु पर्यो ? आखिर के कुरा उनीहरुको बाधक बन्न पुगे त् ? किन उनीहरुको चिनारी समाजको एउटा अन्धराकर कुनामा लुक्न पुगे ? यसको उत्तर भने खोज्नु आवस्यक छ |